RPO o przepisach ws. klauzuli sumienia

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, obecne przepisy prawa dotyczące klauzuli sumienia nie zadowalają ani lekarzy, ani pacjentów więc należy je zmienić. – Obecny stan prawny sprawia, że i pacjenci, i lekarze czują się zagrożeni – powiedziała w środę dziennikarzom prof. Irena Lipowicz.

RPO zwróci się w tej sprawie do ministra zdrowia, a jeśli to nie wystarczy, złoży wniosek do Trybunału Konstytucyjnego. Rzecznik przypomniała też, że lekarze mają konstytucyjne prawo powoływania się na wolność sumienia i nie mogą być z tego powodu dyskryminowani.

Prof. Irena Lipowicz przypomniała, że prawo do wolności sumienia i wyznania jest w polskim systemie prawnym tzw. prawem o charakterze wewnętrznym – nikt nie może dyktować, jakie ktoś ma mieć przekonania w sprawach wyznania i światopoglądu. Jak powiedziała, ograniczeniom mogą podlegać tylko formy uzewnętrznienia wyznawanej religii, ale tylko w ściśle określonych warunkach – gdy dochodzi do konfliktu z innymi wartościami, np. gdy dochodzi do stworzenia niebezpieczeństwa naruszenia życia lub zdrowia.

RPO przypomniała, że kwestie klauzuli sumienia w środowisku lekarskim dotyczą konfliktu na tle prawnym, który z jednej strony dotyczy równego dostępu pacjentów do świadczeń zdrowotnych, a z drugiej strony – wolności sumienia i wyznania lekarzy. Konflikt powstaje zatem wtedy, gdy lekarz może odmówić świadczenia, a jednocześnie ma obowiązek wskazania innej placówki lub osoby, która to świadczenie wykona.

Polskie prawo, zdaniem prof. Lipowicz, jest zatem w tej kwestii nieprecyzyjne. Z jednej bowiem strony stwarza możliwość korzystania z wolności sumienia, a z drugiej strony „nie wykazuje tej wolności sumienia i wyznania w sposób pełny”. – Pacjent z kolei ma konstytucyjne prawo dostępu do legalnych świadczeń opieki zdrowotnej – stwierdziła.

„Lekarz może swoje poglądy uzewnętrznić, odmawiając również pewnego rodzaju świadczenia. I jeżeli korzysta w legalnej w Polsce klauzuli sumienia, nie może być z tego powodu w żaden sposób dyskryminowany czy pociągany do odpowiedzialności. To trzeba stwierdzić z całą mocą” – podkreśliła rzecznik praw obywatelskich.

Irena Lipowicz poinformowała, że do jej biura wpływają skargi nie przedstawiające w sprawie klauzuli sumienia konkretnych przykładów dyskryminacji czy prześladowania np. lekarza, lub też konsekwencji zachowania się medyka dla zdrowia pacjenta. – To są raczej kwestie ogólnego zaniepokojenia np. takimi propozycjami jak oznaczanie gabinetów lekarskich czy stygmatyzacja lekarzy, którzy skorzystali z klauzuli sumienia – dodała.

Zdaniem RPO, obecne przepisy prawa dotyczące klauzuli sumienia są niezadowalające. – Sądzę zatem, że warto rozważyć taką zmianę prawa, w której obowiązek wskazania innego podmiotu leczniczego będzie spoczywał na administracji szpitala, natomiast lekarz będzie miał obowiązek informacyjny [wobec przełożonego, że odmówił świadczenia]. Proces decyzyjny można tutaj rozszczepić, wskazując, że lekarz może skorzystać z klauzuli sumienia, ale musi niezwłocznie zawiadomić o tym przełożonego. Przełożony, w tym przypadku dyrektor szpitala, miałby obowiązek wskazać, zgodnie z ustawą i konstytucją, inną możliwość tego świadczenia – uznała Irena Lipowicz.

Jak dodała rzecznik praw obywatelskich, „są sytuacje graniczne, bezpośredniego zagrożenia życia, którego ta zmiana obowiązku w dalszym ciągu by nie rozwiązywała”. – Takie zdarzenia będą zawsze, natomiast w naszej ocenie obecny stan prawny nie zadowala żadnej ze stron. Sprawia, że i pacjenci, i lekarze czują się zagrożeni. Trzeba więc zmienić stan prawny – powiedziała Lipowicz.

RPO poinformowała, że choć nie ma inicjatywy ustawodawczej, to w formie tzw. wystąpienia generalnego zwróci się do ministra zdrowia i wskaże propozycje „załagodzenia tej sytuacji” poprzez propozycje nowelizacji przepisów. – A jeżeli minister zdrowia nie podzieli mojego poglądu, że obecna regulacja prawna nie jest wystarczająca, RPO ma też inne środki, wśród których jest wniosek do Trybunału Konstytucyjnego – dodała.

Pytana o sprawę prof. Bogdana Chazana, który będąc lekarzem, jest jednocześnie dyrektorem szpitala im. Świętej Rodziny i w świetle propozycji RPO nie mógłby sam sobie nakazać wskazania innej placówki, która przeprowadzi aborcję, Irena Lipowicz odpowiedziała, że przypadek ten jest szczegółowo wyjaśniany przez Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej Naczelnej Izby Lekarskiej. RPO nie zapoznał się jeszcze ze sprawą, dlatego Irena Lipowicz odmówiła jej skomentowana, zwłaszcza, że – jak stwierdziła – jest duże prawdopodobieństwo, że trafi ona do biura RPO „jak inne bulwersujące sprawy”.

Lipowicz przyznała, że rozwiązanie, które proponuje, „nie jest całościowym panaceum” i nie będzie właściwe w przypadku dyrektora szpitala, który sam jest lekarzem. Jest natomiast coraz więcej szpitali, w których funkcje administrowania placówką są oddzielone od funkcji medycznych i to w nich zmiana prawa mogłaby znaleźć swoje zastosowanie.

RPO powołała się jednocześnie na orzecznictwo europejskie, które – jak podkreśliła – wskazuje, że „klauzula wolności sumienia ma charakter podstawowy i bezwzględny”.

„Mamy dwie silne wartości: prawo do ochrony zdrowia i prawo do wolności religijnej, która ma w polskiej konstytucji charakter bezwzględny. Te prawa się ze sobą ścierają” – powiedziała prof. Lipowicz. Jak podkreśliła, należy szukać wyjścia z tej konfliktowej sytuacji, a nie zaostrzać ją, co „powoduje i u lekarzy, i u pacjentów większe lęki”.

Irena Lipowicz poinformowała o opiniach lekarzy, którzy obawiają się stygmatyzowania ich za to, że powołali się w pracy na wolność sumienia. – Protestują przeciwko oznaczaniu gabinetów lekarskich: „tu pracuje osoba, która chce skorzystać z klauzuli sumienia. Podkreślają, że byliby w swoisty sposób napiętnowani i my te argumenty też musimy poważnie rozważyć – dodała.

Irena Lipowicz przypomniała, że „absolutne prawo wolności religijnej w naszym kraju, które po ciężkich doświadczeniach historycznych zostało w konstytucji przyjęte, dotyczy wszystkich wyznań”. Jako RPO spotkała się z niemalże wszystkimi zarejestrowanymi w Polsce wyznaniami religijnymi. – Jako urzędnik państwowy darzę wszystkie wyznania jednakowym szacunkiem – podkreśliła.

Obecnie RPO analizuje m.in. cztery skargi: trzy od lekarzy obawiających się stygmatyzacji za odwoływanie się do klauzuli sumienia i potencjalne oznaczanie gabinetów lekarskich oraz jeden wniosek od pacjenta na odmowę wykonania aborcji.

Ministerstwo zdrowia poinformowało kilka dni temu, że w 2013 r. tylko w dwóch szpitalach odmówiono aborcji w związku z przekonaniami. Resort zbiera takie dane do corocznego sprawozdania z wykonania ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. MZ skierowało zapytanie do 406 szpitali, w których funkcjonują oddziały ginekologiczne lub ginekologiczno-położnicze. Odpowiedzi udzieliło 286 szpitali.