Strażnik pamięci o polskiej wsi – dr Mateusz Szpytma laureatem Nagrody im. bp. Andrzejewskiego

Dr Mateusz Szpytma, ceniony historyk, wiceprezes IPN oraz współtwórca Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów, został laureatem prestiżowej Nagrody im. Ks. Bp. Romana Andrzejewskiego za rok 2025. Podczas uroczystej Gali przyznano także stypendium ambitnej licealistce z Kujaw, Natalii Waszak.

Zgodnie z decyzją Kapituły Nagrody, obradującej pod honorowym przewodnictwem bp. Marka Marczaka – sekretarza generalnego Konferencji Episkopatu Polski – tegorocznym laureatem został dr Mateusz Szpytma. To doświadczony historyk, badacz dziejów ruchu ludowego w Polsce i wiceprezes Instytutu Pamięci Narodowej.

Kapituła doceniła w szczególności jego wkład w stworzenie Muzeum Polaków Ratujących Żydów w Markowej na Podkarpaciu. Instytucja ta odegrała istotną rolę w upowszechnieniu prawdy o tym, jak wieś polska zachowywała się w trudnych latach okupacji niemieckiej. Jego nieoceniona działalność badawcza przyczyniła się również do procesu beatyfikacyjnego Rodziny Ulmów, a także do ustanowienia 24 marca Narodowym Dniem Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. W pracach dr. Szpytmy wieś i rolnicy zostali ukazani jako środowisko niezwykle aktywne kulturowo i społecznie, co w uproszczonych narracjach historycznych często bywało pomijane. Józef i Wiktoria Ulmowie wyłonili się z jego badań jako formująca się inteligencja wiejska, która czerpała z wartości moralnych inspirację do rozwoju własnych zainteresowań i działalności społecznej.

Zebranych gości powitał gospodarz miejsca, bp Marek Marczak. Przybliżył także postać bp. Romana Andrzejewskiego, patrona Nagrody oraz jej ideę. Podkreślił także zasługi tegorocznego laureata.

List od Prezydenta RP Karola Nawrockiego odczytał minister Wojciech Kolarski. Prezydent stwierdził, że nagroda ta przypomina o ważnym miejscu wsi w polskiej kulturze i gospodarce. Przywołał dotychczasowych laureatów i wyraził osobistą radość z uhonorowania dr Szpytmy. Podkreślając jego zasługi, dorobek naukowy i muzealniczy, wymienił zwłaszcza popularyzowanie heroizmu Polaków w czasie II wojny światowej i działaczy chłopskich walczących o wolną Polskę w czasach PRL. Zdradził, że współpracowali razem w IPN, zwłaszcza przy pracy nad historycznymi publikacjami.

Odczytano także m. in. list od ministra rolnictwa i rozwoju wsi oraz gratulacje od wicepremiera, ministra obrony narodowej.

Okolicznościową laudację przybliżającą sylwetkę i podsumowującą dorobek laureata wygłosił redaktor Andrzej W. Kaczorowski.

Głos zabrał również abp Tadeusz Wojda, przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski, który osobiście wręczył nagrodę historykowi. Podkreślił, że dr Mateusz Szpytma swoją działalnością wpisuje się nurt odpowiedzialności za pamięć i konsekwentnie upomina się on o pamięć o losach Polaków w XX wieku. Podkreślił, że heroiczne działania takie jak rodziny Ulmów stanowią dziś moralny fundament dla polskiej tożsamości. Abp Wojda wskazał, że laureat łączy profesjonalizm badacza z moralną wrażliwością, czego zwłaszcza dziś bardzo potrzeba. „Dziękujemy za odwagę mówienia prawdy i za troskę o dobre imię polskiej wsi” – powiedział hierarcha, gratulując dr. Szpytmie i zachęcając do dalszych działań.

Zwieńczeniem tej części Gali było przekazanie dyplomu z rąk dyrektora generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa, Henryka Smolarza.

Dr Mateusz Szpytma, wyrażając wdzięczność za nagrodę i radość z dzisiejszej uroczystości, przypomniał uniwersalną myśl bp. Andrzejewskiego i wagę jego działalności dla polskiej wsi, zwłaszcza w czasach PRL. Podkreślił, że dziś również polska wieś wymaga wsparcia ze względu na jej znaczenie dla kraju, a nowoczesność niesie ze sobą poważne wyzwania i zagrożenia. „naszym zadaniem powinno być wspieranie wsi, każdy w swoim zakresie” – mówił zaznaczając, że wieś to nie tylko nowoczesna agrokultura i gospodarstwa, ale też szacunek do życia, tradycji, miejsca świętego, osób starszych. „Trzeba nam prosić wieś o to, by w tym czasie nowoczesności nie uroniła nic z szacunku dla upadającej kruszyny chleba, miejsca świętego, tradycji. Wieś już wielokrotnie ratowała Polskę przed zagrożeniem” – mówił. „Jako wiceprezes IPN chciałbym zadeklarować, że w naszej działalności jesteśmy do dyspozycji polskiej wsi, odkrywania jej bohaterów” – zapewnił. Wskazał także na duże wyzwanie, jakim jest wychowanie nowego pokolenia w polskiej pamięci i dziedzictwie.

Nagrodę pieniężną przeznaczył na fundusz stypendialny Solidarnej Wsi.

Wyjątkowym i integralnym elementem dorocznej Gali było wręczenie Stypendium im. Ks. Bp. Romana Andrzejewskiego. W ten sposób Fundacja „Solidarna Wieś” wspiera uzdolnioną młodzież z małych miast i obszarów wiejskich, która mimo trudnych warunków podejmuje wysiłek nauki i jest zaangażowana w życie swojej lokalnej społeczności.

W tym roku to prestiżowe wyróżnienie otrzymała Natalia Waszak, uczennica III klasy Publicznego Liceum Ogólnokształcącego im. ks. Jana Długosza we Włocławku. Natalia pochodzi ze wsi Powałkowice (gmina Osięciny), a jej rodzice na co dzień prowadzą tam gospodarstwo rolne. Młoda laureatka, mieszkająca na co dzień w szkolnym internacie, planuje przeznaczyć uzyskane środki finansowe na pokrycie kosztów nauki – sama bowiem przyznaje, że „ma ambicję być coraz lepszą”. Podczas oficjalnego odbioru stypendium uczennicy towarzyszył ks. Sebastian Tomczak, zastępca dyrektora włocławskiego liceum.

Uroczystość poprowadził Sławomir Siwek, przewodniczący Rady Fundacji „Solidarna Wieś”.

Wśród gości byli m. in. bliscy i współpracownicy Laureata, przedstawiciele Prezydenta RP, Sejmu, Senatu, ministerstwa rolnictwa i rozwoju wsi, władz samorządowych, Solidarności, biskupi, laureaci poprzednich nagród oraz przedstawiciele mediów.

Nagroda im. Ks. Bp. Romana Andrzejewskiego została ustanowiona w 2004 r. przez Fundację „Solidarna Wieś”. Wyróżnienie przyznawane jest osobom i instytucjom szczególnie zasłużonym dla rozwoju kulturalnego i gospodarczego rolnictwa, wsi i małych miast w Polsce.

Jej patron, bp Roman Andrzejewski żył w latach 1938-2003. Urodził się w Morzyczynie na Kujawach, w rodzinie rolników. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1961 r. Był absolwentem KUL; doktorat z filologii klasycznej otrzymał na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Wykładał na KUL, WSD we Włocławku. W czasie studiów specjalistycznych w Rzymie pracował w polskiej sekcji Radia Watykańskiego. W 1981 otrzymał nominację na biskupa pomocniczego włocławskiego. Był pierwszym biskupem stanu wojennego. W latach 1988-1996 przewodniczył Komisji Episkopatu Polski ds. Duszpasterstwa Rolników, a następnie, do 2001 był Krajowym Duszpasterzem Rolników.

Zainicjował powstawanie katolickich uniwersytetów ludowych. Powołał Wydawnictwo Duszpasterstwa Rolników, inicjował powstanie i patronował istnieniu rolniczej prasy. Brał udział w mediacjach w czasie konfliktów i negocjacji rolników z rządem. Był współfundatorem Fundacji „Solidarna Wieś”. Często odwiedzał Polaków w dawnych republikach sowieckich, bywało, że odprawiał msze św. w prywatnych domach i ruinach zniszczonych polskich kościołów. Syn rolników – uwielbiał pracę w ogrodzie i na polu u rodziny. Zmarł przedwcześnie 7 lipca 2003 r. Zgodnie z jego wolą został pochowany na terenie sanktuarium w Licheniu.

Nagrodę im. ks. bp. Romana Andrzejewskiego przyznano po raz 21.

Do tej pory laureatami byli: m. in. prof. Andrzej Stelmachowski; kard. Józef Glemp, Prymas Polski; ks. prał. Bogusław Bijak; ks. bp Alojzy Orszulik SAC; Roman Kluska; Josef Rottenaicher; abp Józef Michalik; o. dr Stanisław Jaromi OFM; PZLPiT „Mazowsze” im. Tadeusza Sygietyńskiego;  abp Henryk Hoser; NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”.