Jak zażegnać kryzys relacji polsko-ukraińskich

„Jeżeli Ukraina zostanie pokonana, padnie także porządek europejski gwarantujący pokój, stabilizację i dobrobyt. Rosja zrobi wszystko, aby cele te osiągnąć grając na wewnętrzne animozje, konflikty i podziały. Z tego, co się aktualnie dzieje w relacjach polsko-ukraińskich bez cienia wątpliwości jest więcej niż zadowolona. Czy warto jej w tym pomagać?” – czytamy w oświadczeniu Towarzystwa Jana Karskiego.  Odnosi się ono do dyskusji, jaka się toczy w związku z decyzją prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego, który na prośbę żołnierzy jednostki zasłużonej w walce z najazdem rosyjskim nadał jej imię „Bohaterów UPA”.

                                                                     OŚWIADCZENIE

Towarzystwo Jana Karskiego z narastającym niepokojem i dezaprobatą obserwuje eskalację relacji polsko-ukraińskich związanych z Dekretem 440/2026 prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego o nadaniu Samodzielnemu Centrum Operacji Specjalnych „Północ” Sił Operacji Specjalnych Sił Zbrojnych Ukrainy nazwy honorowej „Imienia Bohaterów UPA”.

Zrozumiałe jest oburzenie na tę decyzję, bowiem Ukraińska Powstańcza Armia (UPA) zapisała mroczną historię eksterminacji Polaków na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej naznaczonej zbrodniczym okrucieństwem. Z tym Polakom formacja ta się kojarzy.

Równocześnie wybrzmiewają argumenty Ukrainy, że dla nich UPA to przede wszystkim historia walki z Sowietami w obronie tożsamości i przeciw anihilacji narodu ukraińskiego toczonej do późnych lat pięćdziesiątych, a w pojedynczych przypadkach nawet na początku, sześćdziesiątych.  Taka jest percepcja UPA w Ukrainie.

Nie należy mieć złudzeń, że którakolwiek ze stron uzna w całości argumenty drugiej, a swojego stanowiska w całości zaniecha.

Zamiast zatem strzelistych ekspozycji, że polska pamięć narodowa została poniżona oraz z drugiej strony, że absolutnie o to nie chodziło, bo prezydencki dekret miał dotyczyć tylko bohaterstwa w walce z Sowietami, właściwszy byłby gest dialogowy a nie okopywanie się na własnych pozycjach.  

Takim gestem dobrej woli mogłaby się stać niewielka koretka Dekrektu 440/2026. Poprzez dodanie do „imienia Bohaterów UPA” słów: „w walce z Sowietami”. 

Taka koncyliacja mogłaby narastający konflikt załagodzić. O to apelujemy.

Chcemy ten apel uzupełnić o kontekst bezpośrednio związany z Janem Karskim. W 1931 roku trafił on na studia w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, mimo że wcześniej aplikował do Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.  Powodem był to, że do Lwowa został skierowany na komendanta wojewódzkiego policji, jego brat, pułkownik Marian Kozielewski.  To on zarządził przenosiny młodszego brata. Kozielewski trafił do Lwowa na życzenie Józefa Piłsudskiego, bowiem dotychczasowy komendant Czesław Grabowski doprowadził ludność ukraińską do stanu wrzenia kierując akcjami pacyfikacyjnymi wobec niej skierowanymi. Nowy komendant nastroje miał uspokajać i to robił.

Mieszkając u brata i chodząc na zajęcia uniwersyteckie, Karski odrabiał także lekcję wielonarodowej lwowskiej koegzystencji. Niełatwej. Były to pulsujące antagonizmy polsko-ukraińskie połączone z aktami terroru, takimi jak chociażby zabójstwo rzecznika pojednania obu narodów Tadeusza Hołówki zastrzelonego przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) podczas leczenia sanatoryjnego w Truskawcu końcem sierpnia 1931 roku, którego sprawców pułkownik Kozielewski wyłapał. Były to także napięte relacje polsko-żydowskie z realiami uniwersyteckiego getta ławkowego czy pogromowymi zamieszkami antyżydowskimi, które tłumił brat-komendant. Nigdy jednak Karskiemu nie przyszło do głowy, że Lwów powinien być czysto polski i wolny od „innych”, bo tak byłoby lepiej.

Po zabójstwie przez ukraińskich nacjonalistów w czerwcu 1934 roku ministra spraw wewnętrznych Bronisław Pierackiego, pułkownik Kozielewski został w trybie nagłym i znów na życzenie Piłsudskiego komendantem stołecznym policji. Znów walnie przyczynił się do wyłapania sprawców i inspiratorów mordu. Nigdy jednak u Kozielewskich nie dojrzała myśl, że tak jak Żydów trzeba odesłać na Madagskar, tak Ukraińców odesłać do Sowietów. 

W całej swej działalności wojennej i powojennej Jan Karski wyznawał pogląd zaprzyjaźnionego z nim, Jerzego Giedroycia, że bez wolnej Polski nie ma wolnej Ukrainy, a bez wolnej Ukrainy nie ma wolnej Polski. Zaś warunki wspólnej wolności lokował w rozpadzie Związku Sowieckiego, co latami wykładał na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie. Jedną ze studentek jego wydziału była m.in. Kateryna Czumaczenko przyszła żona Wiktora Juszczenki. 

Jan Karski nie żyje do 13 lipca 2000 roku. Wiele w tym czasie zmieniło się na świecie i w Europie. Początkowo wydawało się, że rozpad i degrengolada Związku Sowieckiego zakończą erę aspiracji tego patologicznego państwa do niewolenia innych i panowania nad światem. Niestety, nadejście Putina burzy ów optymizm i budzi konkretne obawy o przyszłość. Gra o tę przyszłość toczy się właśnie na Ukrainie. 

Jeżeli Ukraina zostanie pokonana, padnie także porządek europejski gwarantujący pokój, stabilizację i dobrobyt. Rosja zrobi wszystko, aby cele te osiągnąć grając na wewnętrzne animozje, konflikty i podziały. Z tego, co się aktualnie dzieje w relacjach polsko-ukraińskich bez cienia wątpliwości jest więcej niż zadowolona. Czy warto jej w tym pomagać?

Jesteśmy niemal przekonani, że takie samo byłoby dziś stanowisko Jana Karskiego. Siła racji przed racją siły. 

5 czerwca 2026 roku  Towarzystwo Jana Karskiego