Troska o świat stworzony jest kwestią teologiczną

Międzynarodowa Komisja Teologiczna wydała dokument „Troszczyć się o nasz wspólny dom”, wzywając do „odpowiedzialnej i braterskiej odpowiedzi Bogu Trójjedynemu”. Kwestia ekologiczna jest także kwestią teologiczną: sposób, w jaki troszczymy się o świat stworzony, kształtuje naszą relację z Bogiem. Wobec alarmującej degradacji środowiska konieczne są pilne działania na rzecz zrównoważonego rozwoju planety. Wszystko jest ze sobą powiązane – trzeba słuchać zarówno krzyku ziemi, jak i wołania ubogich.

Jak z perspektywy chrześcijańskiej odpowiedzieć na „kryzys ekologiczny i społeczny”, „krótkowzroczny i samobójczy”, w który popadła ludzkość? To pytanie leży u podstaw nowego dokumentu Międzynarodowej Komisji Teologicznej (MKT), zatytułowanego „Troszczyć się o nasz wspólny dom – Odpowiedzialna i braterska odpowiedź Bogu Trójjedynemu”. Tekst, opublikowany dziś, w środę 2 września, za zgodą Papieża Leona XIV, jest owocem refleksji prowadzonych w latach 2022–2025.

Punktem wyjścia jest „potrójna przemiana”, która na przestrzeni lat doprowadziła do zaniku spontanicznego postrzegania natury jako dzieła Boga, do upowszechnienia się coraz bardziej antropocentrycznej i drapieżnej wizji relacji człowieka ze światem stworzonym, a także do rozprzestrzenienia się kryzysu o wymiarze planetarnym.

Nikt nie jest monadą, wszystko jest ze sobą powiązane

Dokument dzieli się na trzy rozdziały. W pierwszym – „Wspólny dom, dzieło Boga Trójjedynego” – podkreślono obecne w świecie stworzonym „znamię nie tylko Boże, lecz także trynitarne”. Ma ono charakter sakramentalny: świat stworzony jest znakiem „rzeczywistości świętej i ukrytej”, która osiąga swoje „najwyższe wyniesienie” w Eucharystii. Cechuje go również wzajemne powiązanie, ponieważ człowiek odpowiada na swoje powołanie, właściwie przeżywając relacje z Bogiem, z innymi ludźmi i ze światem stworzonym. „Nic i nikt nie jest monadą – czytamy w dokumencie. – Wszystko jest ze sobą wzajemnie powiązane”, tworząc „jedną wspólnotę życia”.

Początek wszechświata według nauki i wiary

Pierwszy rozdział podejmuje również dialog z niektórymi naukowymi i filozoficznymi wizjami kosmosu. Ukazuje, że wiara w Boga Stwórcę wnosi coś, czego nauka nie jest w stanie dać, choć w sposób „uprawniony” bada najwcześniejsze etapy istnienia wszechświata. Kosmologia zastanawia się bowiem nad tym, jak powstał świat, wiara natomiast odpowiada na pytanie, dlaczegoistnieje. Bóg jest metafizycznym, a nie jedynie fizycznym źródłem wszechświata i w sposób wolny powołuje do istnienia to, co samo z siebie by nie zaistniało.

Na obraz i podobieństwo Boga

Drugi rozdział – „Człowiek we wspólnym domu” – rozpoczyna się refleksją nad człowiekiem stworzonym „na obraz i podobieństwo Boga”. Staje się to okazją do ponownego podkreślenia, że różnice etniczne, płci, kultury oraz statusu społecznego czy ekonomicznego w żaden sposób nie ustanawiają hierarchii między ludźmi. Wykorzystywanie tych różnic do dyskryminowania lub podporządkowywania innych jest sprzeczne z zamysłem Boga.

Apel o nawrócenie ekologiczne

MKT przywołuje następnie niektóre „bardzo alarmujące dane dotyczące degradacji ekologicznej”: zanikanie różnorodności biologicznej, zanieczyszczenie powietrza, pogarszającą się jakość wody oraz wojny, które „w brutalny sposób” przyspieszają niszczenie środowiska. Wszystko to ma „niezwykle poważne” konsekwencje dla najuboższych. Ich zasoby naturalne są eksploatowane, a oni sami bywają zmuszani do migracji. Stąd zdecydowany apel Komisji: wobec „bezprecedensowego” kryzysu ekologicznego potrzebne są nie tylko rozwiązania naukowe i techniczne, lecz także – i przede wszystkim – „zmiana wartości kulturowych”, czyli prawdziwe nawrócenie ekologiczne, wyrażające się w zmianie stylu życia.

Grzech przeciwko światu stworzonemu i przeciwko Stwórcy

Dokument proponuje następnie, by mówić o „grzechu przeciwko światu stworzonemu i przeciwko Stwórcy”. Jest to sformułowanie teologiczne, które łączy szkody wyrządzane środowisku z odrzuceniem Bożego zamysłu wobec stworzonego świata. Pozwala ono uniknąć zarówno języka czysto naukowego (jak w przypadku pojęcia „ekobójstwo”) jak i rozmywania odpowiedzialności. Obecna chwila dziejowa „wymaga od wszystkich, począwszy od osób odpowiedzialnych za życie publiczne, pilnych działań na rzecz zrównoważonego rozwoju planety oraz zapewnienia warunków umożliwiających życie we wspólnym domu. Jest to nie tylko wymóg etyczny, lecz także teologiczny”.

Eucharystia „szkołą ekologiczną”

Perspektywa wiary prowadzi również do odrzucenia „dwóch niedopuszczalnych skrajności”: drapieżnego antropocentryzmu, uznającego ludzkość za „absolutnego pana całego świata stworzonego”, oraz biocentryzmu czy ekocentryzmu, które absolutyzują naturę. Propozycją chrześcijańską jest natomiast „antropocentryzm umiejscowiony” – określenie papieża Franciszka, podjęte przez Leona XIV – w którym człowiek jest „zarządcą i sługą świata stworzonego”. To podwójne powołanie osiąga swój szczyt w Eucharystii, będącej „szkołą ekologiczną”, dzięki której rozwija się „pozytywna i aktywna postawa wobec natury”.

Logika jubileuszowa i duchowość ekologiczna

Trzeci rozdział – „Troska o wspólny dom” – przedstawia konkretne wskazania do działania, uporządkowane wokół pięciu podstawowych relacji człowieka. Z relacji z Bogiem wypływa „logika jubileuszowa”. Opiera się ona na braterstwie, solidarności, bezinteresowności i pokorze i prowadzi ku sprawiedliwości społecznej. Z relacji z samym sobą rodzi się natomiast „duchowość ekologiczna”, zachęcająca do zdrowego, odpowiedzialnego stylu życia i do uważności w konsumpcji – pamiętając, że „zakup jest aktem moralnym, nie tylko ekonomicznym”.

Krzyk ziemi i wołanie ubogich

Z relacji ze światem stworzonym wynikają takie zasady, jak szacunek, zrównoważony rozwój oraz słuchanie „wstrząsającego krzyku” ziemi, który jest „tragicznie związany z wołaniem ubogich”. Do tego dochodzi poszanowanie życia, pozwalające człowiekowi korzystać z zasobów naturalnych, ale zgodnie z rzeczywistymi potrzebami i z umiarem; asceza i post, będące moralną odpowiedzią na nadmierną eksploatację zasobów, zwłaszcza w krajach bogatych; a także zróżnicowane zaangażowanie odpowiadające różnemu zakresowi odpowiedzialności poszczególnych państw.

Świętość życia ludzkiego i odrzucenie wojny

Z relacji z bliźnim wypływają kolejne zasady: świętość życia ludzkiego jako bezwarunkowe i niezbywalne prawo, które państwa mają obowiązek chronić i wspierać, także przez odrzucenie wojny; powszechne przeznaczenie dóbr, zgodnie z którym o wspólny dom należy troszczyć się również ze względu na przyszłe pokolenia; braterstwo jako antidotum na indywidualizm „fałszywy, egoistyczny, okrutny i chciwy”; miłosierdzie oraz opcja preferencyjna na rzecz ubogich.

Współpraca międzyreligijna

Jako piątą i ostatnią relację MKT omawia wkład różnych religii w troskę o świat stworzony. Podkreśla zwłaszcza elementy dla nich wspólne: wzajemne powiązanie wszystkiego, co istnieje, obowiązek szacunku wobec wszystkich istot żywych oraz odpowiedzialność człowieka. Dlatego „z punktu widzenia wiary chrześcijańskiej drzwi pozostają otwarte na współpracę międzyreligijną we wspólnym zadaniu, jakim jest pełna szacunku troska o cały świat stworzony”.

Odpowiedzialność moralna

W zakończeniu dokumentu Komisja ponownie stwierdza, że kwestia ekologiczna jest kwestią teologiczną: sposób, w jaki troszczymy się o świat stworzony, kształtuje naszą relację z samym Bogiem. Tekst wzywa do „zwrotu ekologicznego”, którego wzorem jest św. Franciszek z Asyżu, i kończy się przesłaniem nadziei. Kryzys środowiskowy, choć bardzo poważny, nie podważa ufności w Boga, który czyni „wszystko nowe”.