W Sejmie o deinstytucjonalizacji systemu opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi

Planowane ograniczenie kierowania dzieci do domów pomocy społecznej oraz rozwój opieki środowiskowej były głównym tematem posiedzenia sejmowej podkomisji ds. osób z niepełnosprawnościami i włączenia społecznego. Resort polityki społecznej przekonywał, że celem zmian jest wzmocnienie wsparcia w rodzinach, natomiast przedstawiciele DPS ostrzegali przed skutkami zmian dla dzieci z najcięższymi niepełnosprawnościami.

Podczas posiedzenia sejmowej podkomisji ds. osób z niepełnosprawnościami i włączenia społecznego przedstawiono założenia planowanych zmian w ustawie o pomocy społecznej dotyczących opieki nad dziećmi z niepełnosprawnościami. Obradom przewodniczyła poseł Barbara Oliwiecka, która podkreśliła potrzebę uporządkowania debaty wokół reformy oraz wyjaśnienia narosłych nieporozumień. – Zebraliśmy się tutaj wszyscy, bo łączy nas ten wspólny mianownik, jakim jest dobro dziecka – zaznaczyła.

Przedstawiciele Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wskazali, że system wsparcia dzieci z niepełnosprawnościami jest obecnie rozproszony między różne akty prawne, obejmujące m.in. pomoc społeczną, system oświaty, świadczenia rodzinne oraz pieczę zastępczą. Jak zaznaczono, planowane zmiany w ustawie o pomocy społecznej koncentrują się przede wszystkim na funkcjonowaniu domów pomocy społecznej (DPS).

Dyrektor Departamentu Pomocy Społecznej Beata Karlińska poinformowała, że kluczową propozycją jest wprowadzenie zasady kierowania do DPS wyłącznie osób pełnoletnich oraz dopiero po wyczerpaniu innych form wsparcia środowiskowego, takich jak usługi opiekuńcze czy mieszkalnictwo wspomagane.

Podkreśliła, że celem nie jest likwidacja DPS, lecz rozwój alternatywnych form pomocy. – Państwo nie może istnieć bez DPS, ze względu na demografię one muszą istnieć dla osób starszych – argumentowała.

Resort zapowiedział także zmiany w zasadach odpłatności za pobyt w DPS, rozszerzenie katalogu osób zobowiązanych do ponoszenia kosztów oraz wprowadzenie obligatoryjnych zwolnień dla osób doświadczających przemocy ze strony członków rodziny. Planowane jest również zwiększenie uprawnień kontrolnych wojewodów oraz wzmocnienie standardów ochrony małoletnich przebywających w placówkach.

Z danych przedstawionych podczas posiedzenia wynika, że w Polsce funkcjonują 823 domy pomocy społecznej dysponujące ponad 80 tys. miejsc. W placówkach dla dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną przebywa ponad 2,5 tys. osób, z czego niespełna 600 stanowią osoby poniżej 18. roku życia. Jednocześnie wskazano przypadki bardzo małych dzieci trafiających do DPS, co – jak zaznaczyli przedstawiciele resortu – wymaga wyjaśnienia systemowego.

Dyrektor Departamentu Demografii Michał Guć podkreślił, że nadrzędnym celem reformy jest zapewnienie dzieciom wychowania w środowisku rodzinnym. Wskazał na kryzys pieczy zastępczej, w której brakuje miejsc dla ponad 1,6 tys. dzieci, mimo decyzji sądów o ich umieszczeniu. W odpowiedzi na ten problem projekt przewiduje m.in. podwyższenie wynagrodzeń dla rodzin zastępczych, wprowadzenie nowych form zatrudnienia oraz dopuszczenie organizacji pozarządowych do roli organizatorów pieczy zastępczej.

Wśród propozycji znalazło się także utworzenie tzw. rodzin opiekuńczych, które umożliwią dorosłym osobom z niepełnosprawnościami, ale niezdolnym do usamodzielnienia się, pozostanie w dotychczasowych rodzinach zastępczych po osiągnięciu pełnoletności. Rozwiązanie to ma stanowić alternatywę dla kierowania tych osób do instytucji całodobowych.

Przedstawiciele środowiska domów pomocy społecznej wyrazili jednak poważne obawy wobec proponowanych zmian. Dominikanka s. Agnieszka Tymoteusza Gil z Domu Chłopaków w Broniszewicach podkreślała, że DPS pozostają istotnym ogniwem systemu wsparcia. – Jesteśmy po to, żeby wspierać rodziców. Często po latach heroicznej walki jesteśmy przedłużeniem troski rodziców – wskazała. Zaznaczyła też, że do placówek trafiają dzieci wymagające najbardziej specjalistycznej opieki, często z rodzin zastępczych lub szpitali.

Krytycznie do proponowanych rozwiązań odniósł się także Arkadiusz Tomasiak z Ogólnopolskiego Forum Domów Pomocy Społecznej. – Absolutnie nie zgadzamy się z nowelizacją w takiej formie – powiedział. Wskazał na rosnące potrzeby systemu i braki kadrowe. Podkreślił, że reforma jest konieczna, ale powinna uwzględniać alarmujące realia demograficzne w Polsce i rozwijać różne formy wsparcia równolegle, a nie ograniczać istniejące rozwiązania.

Z kolei s. Karolina Blok, dyrektorka Domu Pomocy Społecznej dla Dzieci i Młodzieży z Niepełnosprawnością Intelektualną w Kamieniu Krajeńskim zwracała uwagę na praktyczne konsekwencje zmian dla rodzin i dzieci. – Ustawa powinna służyć człowiekowi, a nie być przeciwko człowiekowi – mówiła, podkreślając, że DPS często stanowią jedyną realną pomoc dla dzieci z głęboką niepełnosprawnością. Wskazywała również na sytuacje, w których system pieczy zastępczej nie jest w stanie zapewnić odpowiedniej opieki.

W trakcie posiedzenia wielokrotnie podkreślano, że choć kierunek deinstytucjonalizacji jest słuszny, jego wdrażanie wymaga stopniowości oraz równoległego rozwoju alternatywnych form wsparcia. Uczestnicy debaty zaapelowali ponadto o szeroki dialog i uwzględnienie doświadczeń praktyków pracujących z dziećmi z najcięższymi niepełnosprawnościami.

Ministerstwo rodziny zapowiedziało dalsze konsultacje z zainteresowanymi środowiskami w ramach prac rządu oraz konsultacje międzyresortowe, po czym spodziewane jest rychłe wprowadzenie projektu pod obrady Sejmu.