Z ziemi polskiej do włoskiej. Mogiły Polaków na cmentarzach rzymskich

Wielu naszych rodaków znalazło miejsce swojego wiecznego odpoczynku na cmentarzach Rzymu, głównie na Campo Verano i Prima Porta, ale także na Campo Santo Teutonico i Cimitero Acattolico. Uroczystość Wszystkich Świętych stanowi dobrą okazję do nawiedzenia ich grobów, do modlitwy o dar wiecznego przebywania z Bogiem dla nich, a także do refleksji nad naszym przemijającym życiem – pisze dla Vatican News ks. Waldemar Turek.

Wśród znanych naszych rodaków pochowanych nad Tybrem są duchowni, pisarze i poeci, malarze i rzeźbiarze, naukowcy, arystokraci, przedstawiciele emigracji. Warto przypomnieć sobie, w kolejności chronologicznej, nazwiska i krótkie biogramy przynajmniej tych najbardziej znanych i zasłużonych, bynajmniej nie zapominając o pozostałych…

Tomasz Oskar Sosnowski (1810-1886). Urodzony na Wołyniu, ukończył Liceum Krzemienieckie. Był uczestnikiem powstania listopadowego. Kontynuował naukę w Warszawie, w Berlinie i w Rzymie. Tutaj został profesorem rzeźby w Akademii św. Łukasza. W 1859 r. otrzymał od papieża Piusa IX Order Św. Grzegorza Wielkiego. Jego twórczość określić można jako neoklasycystyczną, z elementami romantyzmu i realizmu. Wyrzeźbił m.in. „Piotra Skargę”, „Anioła Zmartwychwstania”, liczne posągi Matki Boskiej, wśród nich najbardziej znaną „Madonnę Jazłowiecką”.

Aleksander Gierymski (1850-1901). Urodzony w Warszawie, studiował najpierw w stolicy, a następnie w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Malował obrazy przedstawiające życie codzienne zwykłych ludzi i pejzaże. Zmagał się z problemami finansowymi, samotnością oraz problemami natury psychicznej. Ostatnie lata życia spędził we Włoszech, głównie w Rzymie. Namalował m.in. „W altanie”, „Żydówkę z pomarańczami”, „Piaskarzy”, „Katedrę w Amalfi”. Był przedstawicielem realizmu oraz prekursorem polskiego impresjonizmu i luminizmu.

Janina Zofia Umiastowska (1860-1941). Urodzona k. Piotrkowa Trybunalskiego, w rodzinie Sadowskich, poślubiła bogatego ziemianina Władysława Umiastowskiego i osiadła na Litwie. Wyszła powtórnie za mąż za Ignacego Korwin-Milewskiego, kolekcjonera i mecenasa sztuki, jednego z najbogatszych wówczas Polaków. Małżeństwo nie trwało długo i zakończyło się separacją. Rozsądnie administrowała dużym odziedziczonym majątkiem. Przebywała dosyć często we Włoszech, a od 1939 r. zamieszkała tu na stałe. Majątek swój przeznaczyła na Fundację im. I.S. Umiastowskiej, której celem jest popieranie współpracy polsko-włoskiej, zwłaszcza w dziedzinie sztuki i kultury.

Antoni Madeyski (1862-1939). Urodzony na Wołyniu, studiował w Krakowie, w Wiedniu i w Petersburgu. Szybko zaczął odnosić sukcesy jako zdolny i bardzo obiecujący rzeźbiarz. W 1898 r. przeniósł się na stałe do Rzymu, gdzie z przerwami mieszkał do końca życia. Rozwinął tutaj ożywioną działalność, włączając się aktywnie w życie Polonii artystycznej. Jego pracownia uchodziła za rodzaj salonu artystycznego oraz za „ambasadę polską”. Zorganizował czytelnię polską w Antico Caffè Greco. Monumentalne nagrobki wykonane dla katedry wawelskiej przysporzyły Madeyskiemu sławy i zwiększyły ilość zamówień z Polski. Pozostawał pod wpływem antyku, a zwłaszcza renesansu włoskiego. Oprócz rzeźb był autorem obrazów olejnych, akwarel, rysunków oraz medali.

O. Włodzimierz Ledóchowski (1866–1942). Urodzony w Dolnej Austrii, studiował w Krakowie i w Rzymie. Jako młody jezuita, następnie prowincjał galicyjski, rozwijał szeroką działalność duszpasterską i społeczną. W 1915 r. został wybrany na przełożonego generalnego Towarzystwa Jezusowego. Pod jego kierownictwem zakon znacznie się rozwinął także w Chinach, Japonii i Indiach. Z jego inicjatywy wybudowano nowy budynek jezuickiej kurii generalnej w Rzymie oraz gmach Uniwersytetu Gregoriańskiego. Uchodzi za jednego z najwybitniejszych generałów Towarzystwa.

Ks. Walerian Meysztowicz (1893-1982). Urodzony na Litwie, studiował w Petersburgu i w Wiedniu. Po otrzymaniu święceń kapłańskich, pracował na rzecz diecezji wileńskiej, a w 1931 r. objął stanowisko radcy kanonicznego ambasady polskiej przy Watykanie. Po II wojnie światowej organizował w Rzymie, wraz z Karoliną Lanckorońską, Polski Instytut Historyczny. Zaprzyjaźniony z papieżami Pawłem VI i Janem Pawłem II, był postacią ogólnie znaną i szanowaną, zarówno w kręgach watykańskich jak i wśród Polonii włoskiej.

Karolina Lanckorońska (1898–2002). Urodzona w Dolnej Austrii, zdobyła staranne wykształcenie w Wiedniu i Lwowie. W czasie II wojny światowej należała do Armii Krajowej. Aresztowana przez Gestapo, była więziona m.in. w niemieckim obozie koncentracyjnym Ravensbrück, gdzie potajemnie prowadziła wykłady dla innych więźniarek. Służyła następnie w 2 Korpusie Polskim gen. Władysława Andersa we Włoszech. Osiedliła się w Rzymie, gdzie współzakładała, wraz z ks. Walerianem Meysztowiczem, Polski Instytut Historyczny oraz Fundację Lanckorońskich, wspierającą polskich badaczy. Przekazała narodowi polskiemu bezcenne dzieła sztuki ze swojej rodzinnej kolekcji.

Mniej znany cmentarz rzymski, zwany Flaminio albo Prima Porta, znajduje się ok. 15 km od centrum Rzymu. Powstał w latach 40. XX w. w północnej części Wiecznego Miasta, gdy na Campo Verano zaczęło brakować terenu pod nowe groby. Wydzielono na nim kwaterę polską z charakterystyczną kaplicą, przypominającą styl domów południowej Polski. Z umieszczonej w niej tablicy dowiadujemy się, że „Ojciec Święty Jan Paweł II poświęcił 1 listopada 1991 kaplicę polską wzniesioną dzięki Jego hojności oraz ofiarności Polonii Włoskiej”. Spoczywają na nim zasłużeni dla Kościoła i Ojczyzny rodacy.

***

Inni Polacy znaleźli miejsce wiecznego odpoczynku na Campo Santo Teutonico, cmentarzu leżącym na terenie Państwa Watykańskiego, na dawnych terenach cyrku Nerona; wśród nich Jan Skolud, młody Ślązak, który zmarł w Rzymie w 1925 r. podczas jubileuszowej pielgrzymki zorganizowanej przez ks. Józefa Gawlinę.

***

Wspomniałem tylko niektórych naszych Rodaków pochowanych na cmentarzach rzymskich, którzy jakąś część albo większość swojego życia przeżyli na ziemi włoskiej, głównie w Wiecznym Mieście. Reprezentują oni w jakiejś mierze wszystkich Polaków, których życiowe losy zaprowadziły do Rzymu, stolicy katolickiego świata przyciągającej, ze zrozumiałych względów, zwłaszcza duchownych, biskupów i kapłanów, zakonników i sióstr zakonnych. Stąd mamy na wymienionych cmentarzach zbiorowe groby zgromadzeń o proweniencji polskiej, czyli nazaretanek, zmartwychwstańców i zmartwychwstanek, urszulanek, ale także jezuitów, franciszkanów, elżbietanek, klawerianek i innych.