Zmarł abp Józef Michalik (1941-2026)

W niedzielę 3 maja w 85. roku życia, 61. roku kapłaństwa i 39. roku biskupstwa, zmarł arcybiskup Józef Michalik, emerytowany arcybiskup archidiecezji przemyskiej obrządku łacińskiego. W latach 1986–1993 był biskupem diecezjalnym zielonogórsko-gorzowski (do 1992 gorzowskim), a w latach 1993–2016 arcybiskupem metropolitą przemyskim. Pełnił też funkcję wiceprzewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski (1999–2004), a następnie przez dwie kadencje przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski (2004–2014) i był wiceprzewodniczącym Rady Konferencji Episkopatów Europy (2011–2014).

Kuria Metropolitalna w Przemyślu podkreśla, że informacja dotycząca daty i przebiegu uroczystości pogrzebowych zostanie podana w późniejszym czasie.

Abp Józef Michalik urodził się jako trzecie dziecko przedwojennego urzędnika magistratu Dominika i Wiktorii z Karpińskich. Jego dzieciństwo i młodość przypadły na tragiczny czas wojny i powojennej sowietyzacji Polski. W wieku sześciu lat w 1947 r. rozpoczął naukę w szkole podstawowej w Zambrowie. Po jej ukończeniu w 1954 r. podjął naukę w Liceum Ogólnokształcącym w Zambrowie. Po maturze w 1958 r. wstąpił do Diecezjalnego Seminarium Duchownego w Łomży. Święcenia kapłańskie przyjął 23 V 1964 z rąk bpa Czesława Falkowskiego.

Po rocznej pracy wikariusza w parafii Jelonki k. Ostrowi Mazowieckiej w 1965 r. został skierowany na studia z teologii dogmatycznej w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie, które zakończył w 1969 r uzyskaniem tytułu licencjata. W tym też roku wyjechał do Rzymu, by w Papieskim Uniwersytecie Świętego Tomasza z Akwinu (Angelicum) kontynuować studia, które ukończył w 1972 r. obroną pracy doktorskiej na temat: „Kościół i jego reforma według Andrzeja Frycza Modrzewskiego”. W trakcie rzymskich studiów był słuchaczem wykładów wielkich teologów: m.in. Karla Rahnera, Josepha Ratzingera, Yvesa Congara. W tym samym czasie rozpoczął studia w Akademii Archeologii Chrześcijańskiej, uczestnicząc w wykładach i wyprawach do katakumb i wykopalisk we Włoszech, Tunezji i Algierii. W Rzymie często stykał się z kard. Karolem Wojtyłą i prymasem Stefanem Wyszyńskim, co miało wielkie znaczenie dla jego formacji kapłańskiej. W 1973 r. powrócił do Polski, obejmując stanowisko wicekanclerza Kurii Biskupiej w Łomży oraz wykładowcy teologii dogmatycznej i homiletyki w tamtejszym Wyższym Seminarium Duchownym. Był także referentem ds. środków przekazu, dyrektorem Wydawnictwa Diecezjalnego i redaktorem miesięcznika diecezjalnego „Rozporządzenia Urzędowe Łomżyńskiej Kurii Diecezjalnej”.

Przyjął propozycję bpa Mikołaja Sasinowskiego podjęcia pracy w Papieskiej Radzie ds. Świeckich w sekcji młodzieżowej i po rozmowie z kard. Stefanem Wyszyńskim, który poprosił go, by zamieszkał w Papieskim Kolegium Polskim, w 1978 r. wyjechał do Rzymu. W czerwcu 1978 r. został najpierw pełniącym obowiązki rektora Papieskiego Kolegium Polskiego w Rzymie, a 3 lipca, po zatwierdzeniu nominacji przez Watykan, rektorem Kolegium Polskiego. W tym czasie zapraszał z wizytą i poznał wiele niezwykłych postaci Kościoła XX w., które wpłynęły na jego duchowość, m.in. brata Rogera, Matkę Teresę z Kalkuty, Chiarę Lubich, Jana Pawła II i wielu innych. To z Kolegium Polskiego na konklawe po śmierci papieża Pawła VI i Jana Pawła I wyjeżdżał kard. Karol Wojtyła, a po wyborze na Stolicę Piotrową był trzykrotnie gościem tego domu.

27 II 1979 młody Józef Michalik otrzymał od Jana Pawła II tytuł Prałata Honorowego Jego Świątobliwości. W tym samym roku, w czerwcu, wziął też udział w pierwszej papieskiej pielgrzymce do Polski. Z okazji 400. rocznicy istnienia Papieskiego Kolegium Polskiego w 1982 r. z inicjatywy ks. Michalika studenci zamieszkujący dom zaczęli wydawać pismo „Colegium Polonorum”. 13 III 1983 oficjalnie zaczęło działać założone w Rzymie z inicjatywy bpa P. Cordesa i ks. J. Michalika Międzynarodowe Centrum Młodzieży „San Lorenzo” pod patronatem św. Wawrzyńca i Piera Giorgia Frassatiego. Obaj, po decyzji Papieskiej Rady ds. Świeckich, stali się odpowiedzialni za przygotowanie 11‑15 IV 1984 r. Spotkania Młodych z papieżem w Jubileuszowym Roku Odkupienia. Inicjatywa ta przerodziła się później w cykliczne światowe Dni Młodzieży. W tym też roku w papieskiej Radzie ds. Świeckich zostało wydzielone Biuro ds. Młodzieży, a ks. J. Michalik mianowany został jego kierownikiem. Stał się tym samym odpowiedzialnym za przygotowanie w marcu 1985 r. ogłoszonego przez ONZ Międzynarodowego Roku Młodzieży w Rzymie. Jako pierwszy szef Biura ds. Młodzieży podejmował różne inicjatywy związane z duszpasterstwem młodych Uczestniczył w imieniu Stolicy Apostolskiej w wielu spotkaniach międzynarodowych poświęconych tematyce młodzieży min. w Strasburgu, Bukareszcie, Barcelonie. Pracował również w Komitecie ds. Rodziny, biorąc udział w przygotowaniach V Zwyczajnego Zgromadzenia Ogólnego Synodu Biskupów i uczestniczył też w jego obradach.

1 X 1986 został mianowany przez Jana Pawła II biskupem gorzowskim, a 16 października tegoż roku w Bazylice św. Piotra w Rzymie otrzymał sakrę biskupią z rąk Ojca Świętego. Współkonsekratorami byli: kard. Eduardo Francisco Pironio, ówczesny przewodniczący Papieskiej Rady do spraw Świeckich i kard Henryk Gulbinowicz, metropolita wrocławski. Za dewizę biskupią przyjął sentencję „Numine Tuo Domine” („Mocą Twoją, Panie”). Diecezję gorzowską objął kanonicznie 20 października, a ingres do katedry w Gorzowie Wielkopolskim odbył się 30 XI 1986. Jako dynamiczny zarządca diecezji otworzył dom rekolekcyjny w Zielonej Górze, oddział Towarzystwa Pomocy im. Brata Alberta w Gorzowie, diecezjalny Ośrodek Rehabilitacyjno-Rekolekcyjny dla chorych i niepełnosprawnych w Strychach, zapoczątkował Diecezjalne Dni Młodych (1987), Instytut Formacji Świeckich w Gorzowie Wielkopolskim, Dzieło Duchowej Pomocy Powołaniom „Przyjaciele Paradyża” (1989), diecezjalne Radio Gorzów. Przygotował także koronację obrazu Matki Bożej Rokitniańskiej (1989) poprzedzoną dwuletnim programem duszpasterskim. Angażował się także w społeczną kampanię przygotowującą nową inicjatywę ustawodawczą zmierzającą do zmiany ustawy dopuszczającej w Polsce aborcję. Na zakończenie Mszy św. dla działaczy Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego 29 IX 1991 wypowiedział słowa, które stały się powodem politycznych ataków na niego: „Katolik ma obowiązek głosować na katolika, chrześcijanin na chrześcijanina, muzułmanin na muzułmanina, żyd na żyda, mason na masona, komunista na komunistę, każdy niech głosuje na tego, którego sumienie mu podpowiada”.

W wyniku nowego podziału administracyjnego Kościoła w Polsce zatwierdzonego przez Jana Pawła II bullą Totus Poloniae populus 25 III 1992 diecezja gorzowska zmieniła nazwę na zielonogórsko-gorzowską z siedzibą w Zielonej Górze, a bp Michalik został jej pierwszym biskupem. 7 czerwca miał miejsce uroczysty ingres do katedry w Zielonej Górze.

Nowy rozdział w życiu bpa J. Michalika zaczął się 17 IV 1993, kiedy to Jan Paweł II mianował go arcybiskupem metropolitą przemyskim. Po wcześniejszym (20 kwietnia) przejęciu diecezji 2 V 1993 odbył się uroczysty ingres do katedry w Przemyślu. Już w pierwszych miesiącach posługi abp J. Michalik podjął wiele ważnych duszpasterskich inicjatyw, takich jak: diecezjalny dodatek do ogólnopolskiego tygodnika „Niedziela”, coroczne organizowane w różnych miastach Archidiecezjalne Dni Młodzieży (pierwsze 25 III 1994 w Przemyślu), powołaie Stowarzyszenia Rodzin Katolickich Archidiecezji Przemyskiej (26 VI 1994), coroczne Pielgrzymki Róż Różańcowych Archidiecezji Przemyskiej (pierwsza 10 XII 1994 w katedrze przemyskiej), Pierwszy Kongres Rodziny (3 V 1995), zwołanie 29 Synodu Archidiecezji Przemyskiej (24 V 1995; zakończony 4 XII 1999), powołanie Akcji Katolickiej Archidiecezji Przemyskiej (25 XII 1996), Eucharystyczny Ruch Młodych (12 XII 1997), diecezjalne radio Fara (15 I 1998) z siedzibą najpierw w Krośnie, a następnie w Przemyślu (od 19 IX 2001). Abp J. Michali otworzył pierwszą w archidiecezji stację opieki Caritas w Bolestraszycach (6 I 1999). Zainaugurował proces beatyfikacyjny s. Antoniny Mirskiej (25 XI 1994), a następnie przygotował do zatwierdzenia dekret o heroiczności cnót ks. Jana Balickiego (15 XII 1994), zamknął na etapie diecezjalnym proces beatyfikacyjny Anny Jenke (12 I 1999), przygotowywał także uroczystości kanonizacyjne św. Jana z Dukli (10 VI 1997 Krosno) oraz beatyfikacyjne ks. Jana Balickiego (Kraków 18 VIII 2002), program peregrynacyjny Kopii Obrazu Matki Bożej Częstochowskiej (od 24 VIII 2002 do 20 XII 2003), uroczystości kanonizacyjne bpa Józefa Sebastiana Pelczara (Rzym, 18 V 2003) z programem „Roku Pelczarowskiego” ogłoszonym 1 I 2004. Zainicjował także proces kanoniczny kandydatów na ołtarze, męczenników II wojny światowej, w tym między innymi rodziny Ulmów z Markowej (28 IV 2008. zakończenie procesu rogatoryjnego); trwającą ponad rok Peregrynację Krzyża Papieskiego, który Jan Paweł II trzymał w dłoniach podczas swej ostatniej Drogi Krzyżowej w 2005 r. (9 XII 2012 zakończona w Jarosławiu). 15 IX 2001, na zakończenie Drogi Krzyżowej ulicami Przemyśla, zawierzył miasto Jezusowi Miłosiernemu. W celu sprawowania bardziej uroczystych liturgii i wspierania apostolatu biblijnego w archidiecezji ustanowił 19 III 2003 Kapitułę Kolegiacką w Przeworsku oraz w celu szerzenia kultu eucharystycznego i propagowania katolickiej nauki społecznej w archidiecezji Kapitułę Kolegiacką w Krośnie (24 III 2005).

Abp Michalik wykazywał swoją aktywność także poza granicami diecezji, biorąc czynny udział w pracach na rzecz Kościoła w Polsce i Kościoła powszechnego, zasiadając w gremiach Episkopatu Polski i komisjach watykańskich. W latach 1986‑1996 pełnił funkcję Przewodniczącego Komisji ds. Duszpasterstwa Akademickiego; zastępcy przewodniczącego Komisji ds. Duszpasterstwa Ogólnego i Komisji ds. Duszpasterstwa Świeckich; przewodniczącego Komisji ds. Konstytucji RP oraz Komisji ds. Akcji Katolickiej. Od 1989 r. był konsultorem Papieskiej Rady ds. Świeckich; członkiem watykańskiej Kongregacji ds. Biskupów, a także członkiem Papieskiej Rady ds. Dialogu z Niewierzącymi. Kierował też pracami Komisji Konferencji Episkopatu Polski ds. Polonii i Polaków za Granicą. W 1991 r. został mianowany przez Jana Pawła II członkiem grupy roboczej przy Sekretariacie Synodu Biskupów Europy. W 1994 r. został wybrany przewodniczącym Komisji ds. Laikatu w Radzie Konferencji Episkopatów Europy (CCEE).

W 1999 r. powierzono mu funkcję wiceprzewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski, a 18 III 2004 został wybrany przewodniczącym Konferencji Episkopatu Polski. Funkcję tę pełnił przez dwie kadencje, do 12 III 2014. W latach 2011‑2014 był wiceprzewodniczącym Rady Konferencji Episkopatów Europy. Od 2016 r. pełni funkcję referenta ds. Biskupów Emerytów w polskim Episkopacie.

Abp Michalik przeszedł do historii jako promotor idei pojednania narodu polskiego z sąsiadującymi narodami. Razem z kard. Lubomyrem Huzarem, zwierzchnikiem Kościoła greckokatolickiego na Ukrainie, doprowadził do pojednania narodu polskiego i ukraińskiego. Na zakończenie Mszy św. beatyfikacyjnej ks. Bronisława Markiewicza, ks. Władysława Findysza i ks. Ignacego Kłopotowskiego w Warszawie 19 VI 2005 obaj hierarchowie odczytali „Akt wzajemnego pojednania i przebaczenia” narodów polskiego i ukraińskiego, a następnie we Lwowie ogłosili akt modlitewnego pojednania Polaków i Ukraińców (26 VI 2005). Po tych wydarzeniach obaj biskupi wydali list pasterski, w którym apelowali do wiernych o wzajemne przebaczenie i pojednanie. 13 V 2006 w Pawłokomie na Podkarpaciu razem z kard. Lubomyrem Huzarem modlił się wspólnie w czasie uroczystości odsłonięcia pomnika ku czci 366 Ukraińców zabitych w marcu 1945 r. W uroczystości wzięli udział prezydenci obu krajów: Wiktor Juszczenko i Lech Kaczyński. 28 VI 2013 w Warszawie wraz ze Światosławem Szewczukiem, zwierzchnikiem Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej i Mieczysławem Mokrzyckim, przewodniczącym Konferencji Episkopatu Rzymskokatolickiego Ukrainy oraz Janem Martyniakiem, arcybiskupem metropolitą przemysko-warszawskim Kościoła katolickiego obrządku bizantyjsko-ukraińskiego, podpisał deklarację z apelem o pojednanie między narodami polskim i ukraińskim.

21 IX 2005 w Fuldzie, w Niemczech abp Michalik razem z kard. Karlem Lehmannem przewodniczącym Episkopatu Niemiec, podpisał wspólne „Oświadczenie biskupów niemieckich i polskich w 40. rocznicę wymiany listów z 1965 roku”. Oświadczenie to zostało także podpisane przez biskupów polskich podczas zebrania Konferencji Episkopatu Polski we Wrocławiu 22 września. Ważną inicjatywą była także prezentacja wspólnego „Oświadczenia biskupów polskich i niemieckich w 70. rocznicę wybuchu II wojny światowej”, podpisanego przez przewodniczących Episkopatu Polski abpa Józefa Michalika i Niemiec abpa Roberta Zollitscha (25 VIII 2009).

Inicjatywą wagi państwowej stało się wydarzenie z 17 VIII 2012, kiedy to na Zamku Królewskim w Warszawie wraz z Cyrylem I, patriarchą moskiewskim i całej Rusi, abp Michalik podpisał „Wspólne Przesłanie do Narodów Polski i Rosji”, wzywające do pojednania między narodami polskim i rosyjskim.

Metropolita przemyski jest autorem licznych publikacji kaznodziejskich, listów pasterskich, artykułów i felietonów, które ukazują znakomity obraz pasterskiego nauczania w sytuacji społecznopolitycznej i rodzących się problemów moralnych Kościoła w Polsce na przełomie XX i XXI w.

30 IV 2016 pap. Franciszek przyjął rezygnację abpa J. Michalika z obowiązków arcybiskupa metropolity przemyskiego. Funkcję administratora apostolskiego archidiecezji pełnił do 11 V 2016, kiedy to jego następca, bp Adam Szal, kanonicznie objął urząd arcybiskupa metropolity przemyskiego. Arcybiskup emeryt mieszkał w Przemyślu, w dawnym dworku ks. Stanisława Orzechowskiego znajdującym się obok przemyskiej archikatedry.

Autor listów do przedstawicieli władz państwowych

List w sprawie nieuwzględnienia odwołania do Boga w powstającej Konstytucji RP (I 1995); List do marszałka Sejmu z prośbą o odrzucenie projektu ustawy o tzw. Świadomym rodzicielstwie (10 II 2005); List otwarty w sprawie szacunku do poczętego życia i jego obrony, skierowany do posłów Ligi Polskich Rodzin (20 XII 2005); List do Marszałka Sejmu Marka Jurka w sprawie ochrony życia od poczęcia do naturalnej śmierci (3 XI 2006); List do marszałka Sejmu Bronisława Komorowskiego w związku z debatą parlamentarną dotyczącą przywrócenia święta Trzech Króli jako dnia wolnego od pracy (1 IX 2008); List do najważniejszych osób w państwie w sprawie konfliktu wokół krzyża na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie (26 VIII 2010); Wspólny list abpa J. Michalika, abpa H. Hosera i bpa K. Górnego w sprawie zapłodnienia pozaustrojowego in vitro (18 X 2010); List do przewodniczącego NSZZ „Solidarność” Piotra Dudy popierający inicjatywę skrócenia czasu pracy w Wigilię Bożego Narodzenia (21 XII 2010).

Ważniejsze wystąpienia i homilie okolicznościowe

Homilia z okazji ogłoszenia św. Andrzeja Boboli patronem Polski (Warszawa, 16 V 2002); Przemówienie na zakończenie Mszy św. dziękczynnej za pontyfikat Jana Pawła II (Warszawa, pl. Piłsudskiego, 5 IV 2005); Homilia podczas uroczystości zawierzenia Polski i Europy Opatrzności Bożej po wejściu Polski do Unii Europejskiej (Warszawa, 2 V 2004); Przemówienie na stołecznym Placu Piłsudskiego na zakończenie liturgii Mszy św. żałobnej w intencji ofiar katastrofy smoleńskiej (17 IV 2010); Przemówienie przed Mszą św. pogrzebową Ryszarda Kaczorowskiego, ostatniego prezydenta RP na uchodźstwie (Warszawa, 19 IV 2010); Homilia podczas Mszy św pogrzebowej kard. Józefa Glempa Prymasa Polski (Warszawa, 27 I 2013).

Delegacje i udział w ważnych wydarzeniach Kościoła Powszechnego

Udział w delegacji papieskiej z Janem Pawłem II podczas światowych Dni Młodzieży w Manili (Filipiny, 4 I 1996); udział w XXVII sesji Zgromadzenia Ogólnego Rady Konferencji Episkopatów Europy (Jasna Góra, 3 X 1997); udział w Światowym Dniu Młodzieży w Santiago de Compostela (Hiszpania, 1999); udział w II Specjalnym Zgromadzeniu Synodu Biskupów poświęconym Europie; (Rzym, 1‑23 X 1999); udział w pielgrzymce Jana Pawła II na Ukrainę (26 VI 2001); udział w obradach Synodu Biskupów na temat posługi biskupów we współczesnym Kościele i świecie (Rzym, 2001); udział w pielgrzymce Jana Pawła II do Lourdes (Francja, 14‑15 VIII 2004); uczestnictwo w XX Światowym Dniu Młodzieży w Kolonii (Niemcy, 18‑21 VIII 2005); udział w spotkaniu z odpowiedzialnymi za Drogę Neokatechumenalną Kiko Arguello i Carmen Hermandez w Galilei (Izrael, 25‑28 III 2008); udział w Zebraniu Konferencji Episkopatu Włoch (25 V 2009); uczestnictwo w międzynarodowym spotkaniu wspólnot neokatechumenalnych (Madryt, 27 XII 2009); udział w spotkaniu biskupów Europy i Afryki (Rzym, 13‑16 II 2012); uczestnictwo w XIII Zwyczajnym Zgromadzeniu Ogólnym Synodu Biskupów o nowej ewangelizacji (Rzym, 7‑28 X 2012); przewodniczenie delegacji Episkopatu Polski na uroczystość inauguracji pontyfikatu papieża Franciszka (19 III 2013).

Odznaczenia, tytuły i wyróżnienia

TVP oddział w Rzeszowie przyznał mu tytuł „Człowieka Roku 1998 Polski Południowo-Wschodniej (20 III 1999); uhonorowany statuetką „Bliźniemu swemu” przez Towarzystwo św. Brata Alberta (19 XII 2001); tytuł Honorowego Obywatela Zambrowa (18 IX 2003); Odznaczony medalem Akcji Katolickiej „Za Dzieło Apostolstwa” (24 V 2008); doktorat honoris causa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie (21 II 1913); tytuł Deo et Patriae deditus Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (20 X 2013); nagroda im. bpa Romana Andrzejewskiego; medal Bene Merenti Polskiego Towarzystwa Teologicznego (Kraków 25 II 2020).

Konsekracje biskupie

Konsekrował przemyskich biskupów pomocniczych: Adama Szala (2000), Mariana Rojka (2006), Stanisława Jamrozka (2013), a także biskupa zamojsko-lubaczowskiego Wacława Depo (2006). Był współkonsekratorem biskupa zamojsko-lubaczowskiego Mariusza Leszczyńskiego (1998), warszawskiego biskupa pomocniczego Michała Janochy (2015) oraz przemyskiego biskupa pomocniczego Krzysztofa Chudzia (2020).

Biogram: ks. Witold Ostafiński *

* Arcybiskupi i biskupi przemyscy. Słownik biograficzny, red. A. Szal, H. Borcz,. M. Kapłon, S. Zych, Przemyśl–Rzeszów 2021, s. 250-257.