Zmarł Jürgen Habermas – jeden z najważniejszych niemieckich myślicieli

W wieku 96 lat zmarł Jürgen Habermas. Jeden z najważniejszych niemieckich myślicieli, wybitny filozof i socjolog zmarł w sobotę w Starnbergu w Niemczech. Uważany za najważniejszego współczesnego filozofa niemieckiego cieszył się międzynarodowym uznaniem. Znany był również jako kontrowersyjny intelektualista, który przez dziesięciolecia nieustannie angażował się w debaty polityczne. Choć sam nazywał siebie „religijnie niemuzykalnym”, intensywnie zajmował się również relacjami między religią a filozofią. Światowym echem odbiła się jego dyskusja z kard. Josephem Ratzingerem, później papieżem Benedykt XVI.

W związku ze śmiercią filozofa Jürgena Habermasa przewodniczący Konferencji Biskupów Niemiec, bp Heiner Wilmer, oświadczył: „Wraz z Jürgenem Habermasem odchodzi od nas wybitny filozof. Bogactwo jego myśli i wizjonerska siła budowania mostów między filozofią a religią pozostaną w naszej pamięci. Niezapomniany jest jego dialog z Josephem Ratzingerem, który pokazał, że teologia nie może istnieć bez filozofii, a filozofia bez teologii. Nie zapomnimy o sile jego intelektualnego dorobku”.

„Religijnie niemuzykalny”

Bardziej niż jakikolwiek inny myśliciel, Habermas  odcisnął swoje piętno na Niemczech swoimi teoriami społecznymi i wypowiedziami na aktualne tematy społeczne. Choć sam nazywał siebie „religijnie niemuzykalnym”, intensywnie zajmował się również relacjami między religią a filozofią. Na przykład w 2004 r. Habermas i prefekt watykańskiej Kongregacji Nauki Wiary kard. Joseph Ratzinger, później papież Benedykt XVI, odbyli w Monachium niezwykłą debatę na temat „przedpolitycznych podstaw” demokracji. Pomimo wielu różnic, rozmowa ujawniła również podobieństwa. Dyskusja odbiła się światowym echem. Obaj wybitni intelektualiści zgodzili się, że dzisiejsze chrześcijaństwo i laicki liberalizm potrzebują siebie nawzajem, aby m.in. korygować swe jednostronne stanowiska.

Przez długi czas Habermas był ściśle świeckim myślicielem, który odrzucał tematykę religijną. W wieku 90 lat opublikował monumentalną historię filozofii, w której przeanalizował znaczenie wiary dla wiedzy. Jego konkluzja brzmi: „Świecka nowoczesność odwróciła się od transcendencji z dobrych powodów, ale sam rozum uschnie wraz ze zniknięciem jakiejkolwiek myśli, która wykracza poza to, co istnieje w świecie jako całości”.

Dla Habermasa „rytualny rdzeń kultu” odgrywa ważną, jeśli nie decydującą, rolę w „przetrwaniu religii”. Obawia się on, że zanik celebracji liturgicznych może wysuszyć niezastąpione źródło solidarności w społeczeństwie. Habermas zaskoczył wielu swoim apelem na rzecz niedzielnych nabożeństw.

Podczas wykładu na Uniwersytecie w Münster w  2008 r. zaznaczył, że religie nie znikną ze współczesnych, laickich państw. „Są one jedynym kulturowym fundamentem naszej cywilizacji, który zachował się do czasów współczesnych” – powiedział Habermas. Jego zdaniem teza mówiącą że „religia to przeszłość”, jest do wyrzucenia.

Zwrócił uwagę, że teza o sekularyzacji współczesnych społeczeństw była kontrowersyjna już ponad dwieście lat temu. Jednak dziś wszędzie na świecie obserwuje się dynamiczny rozwój ortodoksyjnych i konserwatywnych grup religijnych.

„Wielokulturowy Kościół katolicki pod władzą Rzymu lepiej przystosowuje się do globalizacji niż narodowe Kościoły protestanckie, będące wielkimi przegranymi” – stwierdził niemiecki filozof. Dodał, że wprawdzie praktyka wiary przeniosła się w „sferę mniejszą i bardziej osobistą”, nie musi to jednak pociągać za sobą utraty znaczenia wiary.

„Religie mogą utrzymać swoje miejsce w życiu współczesnych społeczeństw i mieć wpływ na kształtowanie opinii społecznej” – podkreślił Habermas. Zwrócił uwagę, że postlaickie społeczeństwo w Europie jest coraz bardziej podzielone w dyskusji o wartościach w takich kwestiach, jak aborcja, eutanazja, zmiany klimatyczne, czy bioetyka. W takim „nieprzejrzystym stanie argumentacji” będzie potrzebna religia.

„Publiczny intelektualista”

„Publiczny intelektualista”, którego głosu nie zabrakło w ważnej debacie społecznej w ostatnich dziesięcioleciach, mieszka nad jeziorem Starnberg. Habermas urodził się 18 czerwca 1929 roku w Düsseldorfie. Studiował filozofię, historię, psychologię, literaturę niemiecką i ekonomię w Getyndze, Zurychu i Bonn.

Na zaproszenie Theodora W. Adorno w latach 50. rozpoczął pracę w Instytucie Badań Społecznych we Frankfurcie nad Menem. Adorno utorował mu drogę do lewicowej krytycznej teorii społecznej „szkoły frankfurckiej”, której program dalej rozwijał. Habermas chciał położyć podwaliny pod teorię społeczną zaangażowaną w demokrację. Połączył analizę filozoficzną z nowoczesnymi naukami społecznymi.

Jako profesor uniwersytecki filozofii i socjologii Habermas wykładał w latach 60. i 70. XX wieku najpierw w Heidelbergu, a następnie we Frankfurcie nad Menem. Jako naukowiec zyskał rozgłos wśród szerszej opinii publicznej w okresie ruchu studenckiego.

W latach 1971–1983 był dyrektorem Instytutu im. Maxa Plancka ds. Badań nad Warunkami Życia w Świecie Naukowo-Technicznym w Starnbergu. W 1983 roku powrócił na Uniwersytet we Frankfurcie jako profesor filozofii.

Jego najważniejsze prace to: „Teoria działania komunikacyjnego” (1981) i ” Strukturalne przeobrażenia sfery publicznej” (1962/1990). Jego pisma mają fundamentalne znaczenie dla filozofii i socjologii, ale wpłynęły również na przykład na językoznawstwo.

Oprócz licznych nagród – w tym Nagrody Heinego – i doktoratów honoris causa w Niemczech i za granicą, Habermas otrzymał w 2001 roku Nagrodę Pokojową Niemieckich Księgarzy. Jury uznało go za najbardziej wpływowego współczesnego niemieckiego filozofa.