Zmarł włoski fizyk Antonino Zichichi – czołowa postać w dialogu między nauką a wiarą

Antonino Zichichi, światowej sławy fizyk i czołowa postać badań w dziedzinie cząstek elementarnych, zmarł dzisiaj w wieku 96 lat. Wybitna postać w naukowym krajobrazie końca XX i początku XXI w., Zichichi był autorem nie tylko nowatorskich badań, ale także łączył nieustanną refleksję nad relacją między nauką, etyką i pokojem, przeplatając ją z dialogiem z Kościołem i papieżami.

Życie w instytucjach badawczych i naukowych

Urodzony w Trapani w 1929 roku, ukończył fizykę na Uniwersytecie w Palermo i szybko rozpoczął karierę, która zaprowadziła go do wiodących światowych ośrodków badawczych. Pracował w CERN w Genewie i Fermilab w Chicago; w 1965 roku kierował zespołem, który jako pierwszy zaobserwował antydeuteron, jądrową cząstkę antymaterii, znacząco przyczyniając się do rozwoju fizyki subjądrowej. W latach 1965-2006 był profesorem zwyczajnym na Uniwersytecie Bolońskim, a później profesorem emerytowanym. Jest autorem ponad pięciuset publikacji naukowych.

Od 1986 roku kierował World Lab, stowarzyszeniem wspierającym projekty naukowe w krajach rozwijających się, założonym przez samego Zichichiego wraz z fizykiem Isidorem Isaakiem Rabim. Był prezesem INFN (Narodowego Instytutu Fizyki Jądrowej), EPS (Europejskiego Towarzystwa Fizycznego), Komitetu NATO ds. Rozbrojenia (jądrowego, chemicznego, bakteriologicznego i konwencjonalnego) oraz WFS (Światowej Federacji Naukowców). Otrzymał tytuły honorowe i wyróżnienia w wielu krajach, m.in. w Chinach, Niemczech, Polsce, Stanach Zjednoczonych, Argentynie, Rumunii, Gruzji i w Ukrainie. Promował Narodowe Laboratoria Gran Sasso, założone w 1980 roku w Erice na Sycylii, i założył Centrum Kultury Naukowej „Ettore Majorana”, pomyślane jako forum międzynarodowej dyskusji naukowców i punkt odniesienia dla pokoleń badaczy.

Debata kulturowa a metoda naukowa

Poza pracą naukową prowadził intensywną działalność popularyzatorską, przekonany o konieczności obrony metody naukowej przed przesądami i uproszczeniami. Niektóre z jego stanowisk, wyrażane zwłaszcza w ostatnich dekadach, wywołały powszechną debatę: zwłaszcza jego zastrzeżenia wobec teorii ewolucji Darwina i krytyka modeli matematycznych stosowanych w badaniach nad zmianami klimatu. Zichichi zawsze traktował je jako kwestie metody i naukowego rygoru, opowiadając się za wolnością badań i debaty, choć zdawał sobie sprawę z rosnącego dystansu do dominującego konsensusu w środowisku naukowym.

Zaangażowanie na rzecz pokoju i dialogu z Kościołem

Centralnym aspektem jego publicznego zaangażowania był pokój i rozbrojenie nuklearne. Począwszy od lat 80. XX wieku promował międzynarodowe seminaria „Nauka dla Pokoju” w Erice, gromadząc światowej sławy naukowców, aby zastanowić się nad ryzykiem wojny nuklearnej i etyczną odpowiedzialnością badań. Spotkania te dały początek Manifestowi z Erice, który podpisały również takie osobistości jak Paul Dirac i Piotr Kapica. Zichichi przewodniczył również Komitetowi NATO ds. Technologii Rozbrojeniowych i reprezentował Wspólnotę Europejską w Komitecie Naukowym Międzynarodowego Centrum Nauki i Technologii w Moskwie.

Będąc aktywnym członkiem Papieskiej Akademii Nauk od 2000 roku, głęboko związany z Kościołem katolickim, Zichichi postrzegał naukę i wiarę jako dwa wymiary, które nie są ze sobą sprzeczne, lecz wręcz przeciwnie, powołane do wzajemnego wzbogacania się. Utrzymywał relacje oparte na szacunku i współpracy z wieloma papieżami, zwłaszcza Janem Pawłem II i Benedyktem XVI, stanowczo opowiadając się za potrzebą przezwyciężenia odwiecznych sprzeczności, począwszy od sprawy Galileusza. Pamiętna wizyta Jana Pawła II w Centrum „Ettore Majorana” w Erice 8 maja 1993 roku była konkretnym znakiem możliwego sojuszu między badaniami naukowymi a refleksją duchową.

Zichichi publicznie bronił Benedykta XVI przed krytyką jego planowanej wizyty na rzymskim Uniwersytecie La Sapienza w 2008 roku, nazywając ją aktem „kultury przedarystotelesowskiej” i chwaląc papieską wizję rozumu jako kamień węgielny kultury nowożytnej. Chwalił refleksję Josepha Ratzingera na temat Galileusza, postrzegając ją jako idealne połączenie nauki z wiarą katolicką.

W ostatnich latach, za pontyfikatu papieża Franciszka, jego wkład w dialog między nauką, sumieniem etycznym i globalną odpowiedzialnością został uznany za część wspólnej drogi, naznaczonej przekonaniem, że postęp naukowy należy zawsze mierzyć dobrem ludzkości. Antonino Zichichi pozostaje wierny wizji nauki jako służby, powołanej do kwestionowania nie tylko „jak”, ale także „dlaczego” swoich odkryć, w perspektywie łączącej wiedzę, odpowiedzialność i otwartość na transcendencję.